BRUNO VARELA
PROGRAMA 2 – A INTELIXENCIA DUNHA MÁQUINA
Cantones Cine | Venres 5 de xuño | 13:00 | Entrada libre a todas as sedes ata completar capacidade. Non será posible acceder ás salas unha vez empezada a proxección.
Barrenador
Bruno Varela | 2004 | México | MiniDV | 8 min
Coreografía nixtamalizada en cinco movementos. Danza de maínzo intervido xeneticamente. Fábula dixital comprimida en oito minutos. Estrutura de códice electrónico.
(Bruno Varela)
Neón cortex
Bruno Varela | 2023 | México | Super 8 e 16 mm a dixital | 14 min
Estruturas e temporalidades diversas colapsan, incrústanse nunha memoria común e terminan por tecer unha peza engarzada en luz e vapores.
Ficción especulativa, narración vexetal, soño de sementes.
Corteza neón, unha ensamblaxe viva, un filme potencial. Unha entidade con vontade que se resiste á desintegración e se presenta insistentemente con formas novas.
Un momoxtle, morea de pedras de basalto, debaixo dun templo ancestral, soterrado e desenterrado moitas veces.
Escorregadas. Super 8 e 16 mm reformado dixitalmente.
(Bruno Varela)
Canto a un dios robot
Bruno Varela | 2026 | México | 35 mm escaneado á man | 5 min
O achado dun rolo translúcido conta a historia do deus robot. A súa morte e resurrección, traizón, vinganza e regreso do lume para anunciar o novo tempo.
Un avance en español, retallo en 35 mm do Robocop (1987). Pasado todo o material polo escaneamento manual, as 4600 imaxes soltas vólvense conectar en secuencia.
O audio tecido con materiais do vertedoiro dixital. Unha entrevista coa robot Sophia e outras rexións de especulación pechan o colar.
Filme tótem.
(Bruno Varela)
Políptico elemental
Bruno Varela | 2022 | México | 16 mm a dixital | 3 min
unha bobina de 16 mm atopada nun mercado, caducada hai cincuenta anos,
dá a luz
unha cámara de corda é tamén instrumento musical
a dupla perforación permite que a película corra en ambas as direccións
vai e vén
observamos pouco o tempo, fáltannos imaxes para o comprender,
imaxes para o transmitir
ValdelOmarismos
(Bruno Varela)
Materia oscura
Bruno Varela | 2016 | México | Vídeo dixital de PDF manipulados | 9 min
Materia oscura é un exercicio experimental que forma parte dun traballo de escavación nos 54 000 folios sobre o caso Iguala —divididos en 85 volumes e 13 anexos— que foron feitos públicos pola Fiscalía Xeral da República en 2015. O conxunto de documentos presentados en PDF é ilexible e os ditos documentos foron tachados, fotocopiados, escaneados e refotocopiados varias veces.
Ata que a desaparición se integre no propio documento. A desaparición da imaxe. A desaparición do texto.
As xeracións de imaxes disolvéronse ata o punto de perderen a súa condición de imaxe.
(Bruno Varela)
Pequeño prototipo
Bruno Varela | 2025 | México | Super 8, 8 mm, 16 mm e Video8 a dixital e proxección simultánea en 16 mm | 13 min
El prototipo é unha película embrión, que tenta resoar moito despois da experiencia de exposición ao filme. Acontecendo entre soños, presenta fisuras, colaxes, amarres fráxiles. A reverberación dun obxecto audiovisual consciente e con vontade, enviado dende algún futuro. O tempo é un simulacro.
(Bruno Varela)
Versión abreviada de El prototipo (2022) presentada simultaneamente cunha proxección en 16 mm de Sleep and Dreaming in Humans (James Beryl Maas e Anne Darcy Cook, Departamento de Psicoloxía, Universidade de Cornell; William C. Dement, Departamento de Psicoloxía, Universidade de Stanford; 1971)
Anáhuac contra los robots
Bruno Varela | 2024 | Performance en dixital, Super 8, 16 mm e Betacam | 16 min
Un ensaio, un filme expansivo e xerminal, nixtamalizado, mecanizado. Unha posibilidade. Tecnoloxía especulativa, prototipos de máquinas do tempo. Repetición. Mudanza, transformación de formas e potencias formas por acontecer. Unha tortilla nunca é igual a outra e sempre é a mesma. Máquina de continxencia. Tecnoloxía que soña co gran comal primixenio, serialidade e unicidade. Anáhuac contra os robots. Unha guerra invisible ten lugar, é unha confrontación de orde máxica. Son os signos e a súa repetición os que producen o tempo e os seus síntomas. Materialismo místico.
(Bruno Varela)
Esta performance incorpora elementos do díptico Anáhuac contra los robots —La máquina de futuro (2024) e La ranura en el tiempo (2024)—, así como Tortillería Chinantla (2004) en Super 8 e metraxe atopada en 16 mm de dous lanzamentos da década de 1960: o Apollo 11 e unha tortilladora mecánica da marca Verastegui.
BRUNO VARELA
UNHA LÚA OU UNHA DAS SÚAS FORMAS
Bruno Varela (Cidade de México, 1971) é unha figura fundamental do cinema experimental latinoamericano deste século. Destacar a súa relevancia coa exhibición da súa obra en Europa supón, ante todo, o reto de destacar o seu papel como docente. Con Varela, calquera sensación de familiaridade revélase inmediatamente como enganosa. Quizais isto se deba a que, unha vez que un se adentra nas súas constelacións de pensamentos, descobre que estas se expanden constantemente. Así, as conexións que trazaba hai dúas décadas entre a tortilla de maínzo, a colonización da Lúa, o colonialismo verde e a historia do Anáhuac tórnanse á vez máis estrañas e máis urxentes a medida que comprendemos, na súa obra recente, que esas misivas cinematográficas pretendían ser sinceras advertencias sobre a apocalipse. Alén diso, a súa influencia foi imborrable nas visións máis institucionalizadas do cinema mexicano, mentres que a súa propia visión se resistiu obstinadamente ás institucións, abrazando a pedagoxía dos pequenos colectivos, obradoiros ou grupos musicais do estado de Oaxaca, no sur de México. E non debemos subestimar a auténtica transformación que se produce nos conceptos clásicos do cinema experimental cando Varela os traslada ao sur, onde o «cinema estrutural» se converte no «cinema estrut-rural», e onde a vangarda (así como calquera asomo de elitismo ou fetichismo dun medio) queda sometida á defensa construtivamente iconoclasta que Varela fai da retrogarda. Trátase dun cinema que loita por aquilo que as visións estandarizadoras cualificaron cinicamente (e, de feito, de forma xenocida) como «pasado».
Comezamos, pois, este ciclo abordando o que Varela entende polo primeiro deses conceptos, co programa «Lector do cinema estrut-rural». Nunha recente declaración publicada en Los Experimentos, Varela vencella a súa obra coa definición orixinal de P. Adams Sitney do cinema estrutural, segundo a cal este implica a intuición dunha forma predeterminada. Para Varela, esa forma é, con frecuencia e por excelencia, un círculo: unha tortilla de maínzo, a Lúa, a Atlántida de Platón, México-Tenochtitlán («o embigo da Lúa») e —especialmente neste programa— o sombreiro que dá título á obra Ombligo de sombrero (2025), tecido polo seu protagonista e colaborador, o sombreireiro Apuleyo Hernández Ocampo, de Santa Catalina Chinango (Oaxaca). É unha obra realizada con «moi pouca película, mais trenzada como un sombreiro de palma que acumula densidade e volume». Nos filmes de Varela, esa densidade e ese volume, acumulados arredor do esqueleto dunha forma que se repite, derívanse das calidades epifánicas (como el gusta de dicir, a aleatoriedade ou o «cliname», utilizando o termo de Lucrecio) de deixar que unha cámara, un micrófono, un anaco de emulsión (como no seu uso dos fitogramas) simplemente sexan, de deixar que o mundo se presente. Así, na recente revelación videográfica Trans-apariencia-estéreo-voodoo (2025), a densidade e o volume —noutras palabras, o significado— recaen nos animais non humanos que se apoderan dos dispositivos de gravación que os humanos deixaron.
Un termo utilizado para se referir a tales revelacións por outra figura que influíu en Varela, Jean Epstein, dá tamén título á segunda sesión deste programa: «a intelixencia dunha máquina». Aquí, a auténtica intuición de Varela consiste en seguir co círculo: vencellar a intelixencia mecánica máis básica da máquina cinematográfica (unha especie de bicicleta, como sinala Raúl Ruiz) coa máquina de facer tortillas de maínzo (tortilladora) que fascinou este cineasta ao longo de toda a súa carreira. Á fin e ao cabo, Varela extrae da fabricación de tortillas o mesmo principio temporal ca o dos sombreiros: cada un parécese ao anterior e ao que virá. Trátase dun principio temporal que se manifesta con claridade, tal e como afirmou Epstein no seu libro de 1946 L’Intelligence d’une machine, nos bucles reversibles: a simplicidade con que se pode inverter o rolo de película tomba as ideas simplistas sobre a prioridade temporal. E Varela deixa claro que o círculo reversible constitúe unha protesta contra as ideas impostas sobre o tempo. Como di nunha nota sobre outra película tortillesca, La ranura en el tiempo (2024), «a relación temporal que impón o capital só permite a localización dun suceso nun só punto». Neste espírito, as ditas proxeccións abrazarán sen vergoña a repetición, e entre os nosos Virxilios da recorrencia atoparanse os demos aceitados do Carnaval de San Martín Tilcajete, Oaxaca (protagonistas tanto de Heraldos neón [2020] coma de El prototipo [2022], que aquí se mostran en versións modificadas).
A circularidade, a repetición e a reversibilidade non impiden en absoluto a acumulación de significado a través da narrativa. Á fin e ao cabo, Varela é un cineasta experimental dedicado tanto ás narrativas de viaxes (como se aprecia aquí en Estela [2012]) coma ás de ciencia ficción especulativa (como en Neón cortex [2023]). A través de presentacións en bucle en dous monitores electrónicos (ver en Instalacións), visibles e audibles na Fundación Luis Seoane, contaremos a nosa propia historia, en constante evolución, sobre Varela e a súa relación co vídeo comunitario e a videoarte. Trátase dunha historia (sen unha orde concreta) sobre as colaboracións de Varela co Centro de Video Indígena e Ojo de Agua Comunicación (1994-2001), as súas iniciativas conxuntas arcano14 (2000-6) e Anticuerpo (2007-), o cineclub El Pochote do pintor oaxaqueño Francisco Toledo(1998-2011), o taller Mirada Biónica (2001-6), o levantamento popular de 2006 en Oaxaca e a súa violenta represión, así como a visita do EZLN a Oaxaca en 2001. Como dixo o subcomandante Marcos nun discurso pronunciado durante esa visita (do cal se inclúe un fragmento no audio de Neón cortex), poida que sexa a historia dunhas comunidades que sobreviviron aos que prognosticaron a súa extinción.
Por último, hai que recoñecer que levar a obra de Varela á (S8) Mostra de Cinema Periférico na Coruña (Galicia) supón achegala a unha comunidade que comprende a aprecia unha das súas influencias: o cineasta granadino José Val del Omar (en quen se inspirou Varela para a súa serie de 2022 ValdelOmarismos, parte da cal se proxectará no Programa 2). Entre moitas outras cousas, cabe destacar que a invención de Val del Omar do «obxectivo de ángulo variable», máis coñecido como zoom, é en si mesma unha fixación dun único punto no espazo que, ao ser variable, pode liberarnos das ideas impostas sobre o tempo. Val del Omar ensinounos o zoom. Varela non deixa de nos ensinar que o zoom é o embigo da película.
Byron Davies
O programa de Bruno Varela conta co apoio da acción Marie Skłodowska-Curie (MSCA) «Materialism and Geographic Specificity in the Philosophy of Film» (número de identificación do convenio de subvención: 101102377), na Universidad de Murcia, financiada pola Unión Europea.